إنّ التضاد والتقابل عنصران أساسان فی الحیاة البشریة وما تحتویه، ومنهما تتکون المفارقة. وللمفارقة أهمیة بالغة فی الأدب، فبها ینسجم الأثر وینمو حتی یبلغ قمة التأثیر فی المتلقین. وإنها لتأتی علی أنماط متعددة، لمدی تأثیرها وکیفیة إنجازها، حسب درجتها وصیاغتها وطرفیها أی المظهر والمخبر، وحسب رؤی المبدع والوظیفة التی استخدمها للتأثیر فی المتلقی، وحسب اختلاف الأذواق والعواطف والإدراک المعرفی ومدی الانفعال ومستواه فی المبدعین ثمّ متلقی الآثار الفنیة. وللأدب أشکال مختلفة کالشعر والقصة والدعاء؛ والدعاء هو ما یدعو به الإنسان ربّه عامّة، وما بقی من الأدعیة المأثورة من أئمّتنا المعصومین (ع)، خاصة، فی مخاطبة الله سبحانه. وبما أنهم أمراء البیان وملوک الکلام، کانت أدعیتهم المثل الأعلی فی هذا النوع وعمرت بالصناعات الأدبیة المختلفة والتقنیات الکلامیة المتعددة، ومنها المفارقة التی یهدف البحث إلی دراستها، إذ حاول البحث أن یقصر دائرة دراسته علی بعض أنماط المفارقة کالبنائیة، والمفهوم أو التصور، والسلوک الحرکی حسب بنیتها الدلالیة کما جاءت فی أدعیة کتاب مفاتیح الجنان ابتداءً من أوّل الکتاب حتی قسمِ الزیارات، لیبیّن إمکانیة هذا الشکّل فی استخدامها لتسلیط الضوء علی الغرض وترسیخ الأثر فی المتلقی، کما یحاول أن یبین إمکانیة الأدعیة فی تخصیب الشکل و المعنی باستخدام المفارقة فی هذه الأنماط، فقام البحث بتحلیل نماذج من الأدعیة تحلیلاً وصفیاً ضمن مقارنتها بالدراسات التی أجریت حول الآثار الحدیثة خارج البحث، وتوصل إلی أنّ الأدعیة قد استوعبت العدید من التقینیات التی تندرج ضمن التقنیات الجدیدة، وأن المفارقة لم یکن لها حضور شکلیّ فی الأدعیة فحسب، بل استُخدمت فی الأدعیة استخداماً دلالیاً بارعاً یساعد علی عرض المعنی والمقصود بشکل أکثر ظهوراً و بروزاً.

کنایه، یکی از ابزارهای مهم انتقال معنی و مفهوم در زبان فارسی است که در بلاغت جایگاه مهمی دارد. آیرونی نیز در زبان انگلیسی و در بلاغت غربی برای رساندن پیام از اهمیت ویژه ای برخوردار است.اگر چه در فرهنگ اصطلاحات اغلب کنایه را معادلی برای آیرونی آورده اند، اما بررسی تعاریف و شواهد نشان می دهد که آنچه را غربیان آیرونی می گویند با کنایه فارسی تفاوت های فراوان دارد؛ هر چند شباهت هایی نیز بین آنها دیده می شود. کنایه فارسی اغلب تقسیم بندی هایی مانند کنایه از صفت، کنایه از موصوف و کنایه از فعل همچنین کنایه قریب و کنایه بعید دارد یا اینکه آن را به ایما، تلویح، رمز و تعریض تقسیم کرده اند و این تقسیم بندی اغلب در کلمات و یا ترکیبات و عبارات کوتاه است. در حالی که تقسیم بندی آیرونی بیشتر از جهت ساختار و محتواست و با کلیات ارتباط دارد، مانند verbal irony ،structural irony ،dramatic irony ،Socratic irony ،cosmic irony و امثال آن؛ این مقاله به اختصار به بیان شباهت ها و تفاوت های این دو مقوله می پردازد.

راست نتوانم گفتن که من راستی آغاز کردم مرا بیرون می کردند، اگر تمام راست گفتمی به یکبار همه شهر مرا بیرون کردندی، خرد و بزرگ و مولانا نیز با ایشان یار شدی. (شمس تبریزی) آیرونی، نوعی شیوه بیانی است که تقریبا معادل اصطلاحات ادبی رایجی همچون تجاهل العارف طنزآمیز، مجاز به علاقه تضاد، مدح شبیه به ذم، ذم شبیه به مدح، کنایه طنزآمیز، طعنه، استهزا و ایهام به کار می رود. به بیان دیگر، نوعی دوگانگی بیانی خلاف انتظار، یا نوعی استنباط خلاف مقصود گوینده است که با عنوان آیرونی از قرن هجدهم به بعد در ادبیات اروپا شایع شده است. اما ریشه لغوی آن به زمان سقراط و یونان باستان و شیوه های بیانی آن حتی به پیش تر از آن برمی   گردد، زیرا این شیوه سخن گفتن همواره با زبان همراه بوده است، چنان که در بسیاری از آثار ادبی کلاسیک فارسی نیز نمونه های آن را می توان یافت از جمله در مقالات شمس که دارای زبان وشیوه های بیانی خاصی است، انواع مختلف آیرونی را می توان نشان داد. در واقع شمس برای برجسته کردن کلام خویش، به طور طبیعی و به گونه ای که اصلا مصنوعی به نظر نمی رسد، از این شیوه به خوبی بهره جسته است. سخن و اندیشه شمس به طور طبیعی آیرونیک است، یعنی نوع اندیشه و شیوه سخن گفتن او به گونه ای است که موجب می شود، به طور طبیعی ساختارهای عادی زبان شکسته شود و نوعی پوشیده گویی و رند معنایی (کلام آیرونیک) در سخن او پدید آید.

المفارقة التصویریة فنٌّ یستخدمه الشاعر المعاصر لإبراز التناقض بین طرفین متقابلین، بینهما نوع من التناقض، وتشمل تعریفات، الأوّل: مثل أن یقول المرء عکس ما یعنی، الثانی: الهزء، الثالث: السخریة. المفارقة التصویریة تقنیة مختلفة تمامًا عن الطباق والمقابلة، سواء من ناحیة بنائه الفنّی، أو من ناحیة وظیفته الإیحائیة، وذلک لأنَّ المفارقة التصویریة تقوم علی إبراز التناقض بین طرفیها، هذا التناقض الّذی قد یمتدّ لیشتمل علی القصیدة بِرُمَّتها. وتنقسم إلی قسمین رئیسیین یصعب الفصل بینهما، المفارقة اللفظیة ومفارقة الموقف الّتی التضاد بین المظهر والمخبر من عناصرها البارزة. المفارقة التصویریة تعتبر إحدی مقوّمات شعر معروف الرصافی، التی یوظّف هذا العنصر الفنّی لإبراز أفکاره وعواطفه، ویصف أثناءها، المجتمع العراقی والکبت السیاسی والاستعمار، هذه الآلیة الشعریة فی شعر الرصافی تؤدّی إلی الصحوة الشعبیة والحثّ علی مواجهة المستعمرین. هذه الدراسة تبین مواضع المفارقة التصویریة عبر تحلیل شعر معروف الرصافی. والمنهج الّذی اعتمدناه فی هذه المقالة هو المنهج الوصفی التحلیلی.

کنایه و مثل دو مقوله زبانی- ادبی مجزا و متفاوت و با تعاریف و کارکردهای جداگانه هستند، اما همواره بسیاری از کنایه ها در کتاب های مربوط به ضرب المثل و ذیل امثال فارسی درج و ثبت شده اند و پژوهندگان، مثل نگاران و فرهنگ نگاران، جز معدودی، در آثار خود این دو را در هم آمیخته و به تفاوت های این دو، هیچ اشاره ای نکرده اند.این مقاله می کوشد به استناد منابع موجود، به رغم دشواری تفکیک این دو، با ملاک های مشخص و عملی تفاوت های کنایه و مثل را نشان دهد.ابتدا پس از طرح و بحث موضوع و ذکر پیشینه تحقیق، دو حوزه کنایه و مثل را تعریف و ویژگی ها و انواع هر یک را تبیین می کنیم تا کار مقایسه شباهت و اختلاف های این دو به آسانی صورت پذیرد، سپس تفاوت ها و شباهت های کنایه و مثل را مشروح و با ذکر مثال های کافی در چندین حوزه چون ایجاز، تشبیه، استعاره، اندرزگونگی، آهنگ، جنبه تجربی، دلیل آوری، مورد و مضرب، محور جانشینی و دو وجهی بودن بررسی می کنیم. در پایان نمونه هایی از کنایات نزدیک به مثل و امثال کنایه مانند را با ملاک های عرضه شده، از هم تمایز می دهیم.تا کنون جز اشاراتی پراکنده، به طور مستقل، به موضوع این مقاله پرداخته نشده و این مقاله می تواند در حوزه های مثل شناسی و مثل نگاری در ادبیات عامه و بلاغت و بیان در ادبیات رسمی کاربرد پیدا کند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.